Bij bijna elke grote overstroming in Amerika duikt dezelfde foto op. Je ziet een ondergelopen snelweg, en tussen de auto's zwemt een haai. Soms staat er een andere stad bij, soms een andere datum, maar de haai is altijd dezelfde. Duizenden mensen delen de foto, vaak met een geschrokken gezichtje erbij. Zelfs mensen die normaal heel voorzichtig zijn, trappen erin. Toch klopt er niets van. Iemand heeft de haai er jaren geleden met een computer in geplakt. De foto is al vaak ontmaskerd, maar hij komt steeds weer terug.

Zo'n bericht noemen we nepnieuws: informatie die eruitziet als echt nieuws, maar niet waar is. Soms begint het als een grap die mensen niet als grap herkennen. Er zijn ook berichten die voor een deel kloppen, maar waarin belangrijke informatie expres is weggelaten. Vaak wordt nepnieuws bewust gemaakt. Sommige makers willen zoveel mogelijk kliks, omdat ze aan elke bezoeker van hun website geld verdienen. Anderen willen de mening van mensen beïnvloeden, bijvoorbeeld vlak voor verkiezingen. Het is dus slim om niet alleen te vragen óf iets klopt, maar ook waarom iemand het verspreidt. Hoe het ook begint, het gevolg is steeds hetzelfde: mensen geloven iets wat niet waar is.

Onderzoekers ontdekten dat nepnieuws op sociale media sneller en verder wordt gedeeld dan echt nieuws. Dat komt vooral doordat het vaak verrassender is. Het maakt mensen bang, boos of verbaasd, en dan willen ze het snel doorsturen. Een saai, eerlijk bericht over het weer wordt zelden doorgestuurd, een spannend verzonnen verhaal juist wel. Meestal bedoelen de mensen die delen het niet eens kwaad: ze willen hun vrienden waarschuwen. Daarnaast laten apps berichten met veel reacties vaker zien aan andere gebruikers. Een nepbericht kan zo binnen een paar uur miljoenen mensen bereiken.

Door kunstmatige intelligentie wordt het probleem nog groter. Vroeger had je veel tijd en handigheid nodig om een overtuigende nepfoto te maken. Nu kan iedereen in een paar seconden een foto of filmpje laten maken dat er heel echt uitziet. Er bestaan zelfs nepvideo's waarin bekende mensen dingen zeggen die ze nooit gezegd hebben. Zulke filmpjes heten deepfakes, en ze worden steeds moeilijker van echt te onderscheiden. Sommige mensen gaan daardoor zelfs aan echte beelden twijfelen, omdat ze niet meer weten wat ze kunnen geloven.

Gelukkig kun je zelf veel controleren. Stel jezelf eerst de vraag: wie heeft dit gemaakt, en is dat een betrouwbare bron? Kijk daarna of je het nieuws ook op andere, bekende nieuwssites kunt vinden. Als er echt iets groots gebeurt, schrijven meerdere media erover. Een foto kun je terugzoeken met een zoekmachine. Dan zie je soms dat hij al jaren oud is of uit een heel ander land komt. Bij beelden die door een computer zijn gemaakt, kloppen soms kleine details niet, zoals handen of tekst op borden. Let ten slotte op je eigen gevoel. Word je opeens heel boos of bang? Dan is dat juist een reden om even te wachten.

Er bestaat zelfs een apart beroep voor dit speurwerk: factchecker. Factcheckers zoeken uit of berichten kloppen, voordat die als waarheid gaan rondzingen. Ze gebruiken grotendeels dezelfde trucs die jij ook kunt gebruiken, alleen doen ze het elke dag. Maar iedereen met een telefoon is tegenwoordig een beetje een nieuwsmaker. Elke keer dat je op 'delen' drukt, stuur je iets de wereld in. De haai op de snelweg zwemt dus alleen verder zolang wij hem blijven doorsturen.